افین، روستای تاریخی شهرستان زیرکوه، این روزها با اتکا به تاریخ، زرشک و میراث فرهنگی خود، مسیر ثبت در شبکه جهانی دهکدههای گردشگری را دنبال میکند.
افین در فاصله حدود ۱۲۰ کیلومتری بیرجند، ۲۵ کیلومتری حاجیآباد و ۱۵ کیلومتری زهان قرار دارد؛ روستایی که اقلیم خشک و کوهستانی آن، برخلاف تصور، زمینه شکلگیری یکی از شاخصترین الگوهای کشاورزی ایران را فراهم کرده است.
افین از جمله سکونتگاههای کهن خراسان جنوبی به شمار میرود و شواهد تاریخی، پیشینهای چند هزار ساله برای آن روایت میکنند.
مسجد جامع افین شاخصترین بنای تاریخی این روستا است؛ بنایی که برخی منابع، ساخت اولیه آن را مربوط به قرون سوم و چهارم هجری میدانند و کتیبههای موجود نیز از مرمت و بازسازی آن در دورههای بعدی حکایت دارد.
در کنار مسجد جامع، قلعه تاریخی، مزار چهارگنبد، آسیاب آبی، حمام قدیمی و حوضانبارهای روستا، بخشی از میراث ارزشمند افین را تشکیل میدهند؛ آثاری که امروز از مهمترین ظرفیتهای گردشگری فرهنگی این روستا محسوب میشوند.
آنچه بیش از هر چیز نام افین را بر سر زبانها انداخته، زرشک است؛ محصولی که با اقلیم خراسان جنوبی سازگار شده و امروز به مهمترین برند کشاورزی استان تبدیل شده است.
وجود حدود ۱۵ کیلومتر باغ یکپارچه زرشک، افین را به بزرگترین باغ زرشکی جهان تبدیل کرده است؛ باغهایی که هر پاییز با رنگ سرخ خود، چشماندازی متفاوت برای گردشگران داخلی و خارجی خلق میکنند.
حدود هزار و ۴۰۰ خانوار بهصورت مستقیم و غیرمستقیم از محل تولید زرشک امرار معاش میکنند و بخش مهمی از اقتصاد روستا بر پایه این محصول شکل گرفته است.
در همین حال، خراسان جنوبی نیز با تولید حدود ۹۸ درصد زرشک بیدانه کشور، جایگاه نخست تولید این محصول در جهان را در اختیار دارد.
در میان روایتهای شفاهی مردم افین، داستان ورود زرشک به این روستا همچنان شنیدنی است.
سالمندان روستا میگویند سالها پیش سربازی به نام «جعفر» نهال زرشک را به افین آورد؛ روایتی که اگرچه زمان دقیق آن مشخص نیست، اما نسل به نسل میان مردم نقل شده و امروز بخشی از هویت فرهنگی این روستا را شکل داده است.
درختچهای که روزی به این منطقه آورده شد، اکنون به باغهایی تبدیل شده که اقتصاد روستا و نام افین را با زرشک بیدانه پیوند زده است.
در سالهای اخیر، افین وارد مرحله تازهای از توسعه شده است؛ مرحلهای که هدف آن ثبت در شبکه جهانی دهکدههای گردشگری است.
معاون گردشگری، سرمایهگذاری و تأمین منابع ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی با تأکید بر اینکه جهانی شدن یک روستا بدون مشارکت جامعه محلی امکانپذیر نیست، اعلام کرده است آموزش بانوان و کودکان، احیای سنتهای بومی، توسعه صنایعدستی، فرآوری محصولات محلی، بستهبندی سوغات و تقویت گردشگری کشاورزی از مهمترین برنامههای پیشبینی شده برای آمادهسازی افین است.
محمد عرب همچنین با اشاره به شاخصهای ثبت در شبکه جهانی دهکدههای گردشگری گفته است حفاظت از میراث فرهنگی، پایداری اقتصادی و اجتماعی، توسعه گردشگری، حفظ محیط زیست و مشارکت جامعه محلی از مهمترین معیارهای ارزیابی این روستا خواهد بود.
همزمان با پیگیری ثبت جهانی، احیای بناهای تاریخی افین نیز در دستور کار قرار گرفته است.
تشکیل شورای راهبردی روستا، اختصاص اعتبار برای مرمت مسجد جامع تاریخی پس از سالها وقفه، تهیه محتوای گردشگری به زبانهای مختلف و نصب تابلوهای راهنما، بخشی از اقداماتی است که برای آمادهسازی افین انجام شده است.
در این میان، گروههای جهادی نیز با همراهی مردم محلی در آزادسازی مسیر دسترسی به برخی آثار تاریخی از جمله قلعه افین مشارکت داشتهاند؛ اقدامی که نشان میدهد حفاظت از میراث فرهنگی بدون حضور مردم امکانپذیر نیست.
ظرفیت گردشگری افین تنها به باغهای زرشک و بناهای تاریخی محدود نمیشود.
آیین سنتی «بری کردن» یا چیدن پشم گوسفندان، یکی از میراث ناملموس این روستا است که هر سال در فصل بهار با مشارکت دامداران برگزار میشود و جلوهای از سبک زندگی سنتی و فرهنگ بومی منطقه را به نمایش میگذارد.
این آیینها در کنار اقامتگاههای بومگردی، گردشگری کشاورزی و تولید محصولات محلی، میتواند افین را به مقصدی متفاوت برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل کند.
پیگیری ثبت جهانی افین در سطح ملی نیز ادامه دارد.
در دیدار مسئولان استانی و نماینده مردم قاینات و زیرکوه در مجلس با مسئولان وزارت میراث فرهنگی، بر تسریع روند ثبت جهانی این روستا تأکید شده و استاندار خراسان جنوبی نیز خواستار تعیین زمانبندی مشخص برای تکمیل زیرساختها و رفع نواقص پرونده شده است.
اکنون افین بیش از هر زمان دیگری به تحقق این هدف نزدیک شده است؛ روستایی که تاریخ چند هزار ساله، بزرگترین باغ یکپارچه زرشک جهان و فرهنگ زنده مردمانش، آن را به یکی از شاخصترین ظرفیتهای گردشگری خراسان جنوبی تبدیل کرده و اگر روند آمادهسازی زیرساختها و مشارکت مردم ادامه یابد، میتواند نام خود را در میان دهکدههای گردشگری جهان ثبت کند.
نوشته و خبر نگار : احمد کاشانی دبیر سرویس گردشگری و میراث و ا.حسن پور
