خراسان جنوبی، با آیینهای منحصربهفرد خود، یکی از غنیترین خاستگاههای این میراث معنوی به شمار میرود.
در میان این آیینها، «عماری» یا هودج آسمانی حضرت فاطمه زهرا(س) در شهرستان بشرویه، جایگاهی ویژه دارد؛ آیینی که با تلفیق روایتهای عاشورایی، هنر آیینی، نمادپردازی مذهبی و نقشآفرینی بانوان، تصویری متفاوت از سوگواری حسینی را پیش چشم مخاطب قرار میدهد.
«عماری»، که مردم بشرویه آن را با همین نام میشناسند، در ظاهر هودجی چوبی است؛ اما در باور مردم این دیار، نماد هودج حضرت فاطمه زهرا(س) است که پس از واقعه عاشورا برای همدردی با خاندان عصمت و طهارت از آسمان فرود آمده است.
بر اساس روایتهای شفاهی که نسل به نسل در بشرویه نقل شده، پس از شهادت امام حسین(ع) و یارانش، حضرت زهرا(س) به همراه چهار بانوی بزرگ الهی، در سه منزل از مسیر اسارت اهل بیت(ع)، یعنی صحرای کربلا، دیر راهب و خانه خولی، در سوگ فرزندش نوحهسرایی میکند.
در برخی نقلها این بانوان حضرت مریم، آسیه، هاجر و حوا(س) و در برخی دیگر آسیه، هاجر، خدیجه و ساره معرفی شدهاند.همین روایت، مبنای شکلگیری آیین عماری در بشرویه شده است؛ آیینی که نه صرفاً یک مراسم عزاداری، بلکه بازآفرینی یک واقعه معنوی و ملکوتی در بستر فرهنگ بومی منطقه است.
به گزارش خبر و هنر خراسان جنوبی سید امیر سلیمانی رباطی، مسئول میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان بشرویه، معتقد است عماری یکی از مهمترین اجزای منظومه آیینی محرم بشرویه است؛ منظومهای که به همت حاج علیاشرف، بانی حسینیه تاریخی حاج علیاشرف در دوره افشاریه، با نظم و معنا طراحی شده و تاکنون بدون کوچکترین تغییر حفظ شده است.به گفته وی، تمامی اجزای این مراسم دارای فلسفه، نماد و مفهوم مشخص هستند و هیچ بخشی از آن به صورت اتفاقی شکل نگرفته است.
یکی از ویژگیهای منحصربهفرد عماری، سپردن تمام مراحل آمادهسازی آن به بانوان است.از نخستین روز ماه محرم، زنان خادم در محل تاریخی «سرای سرکه» گرد هم میآیند تا آیین عماریپوشی را آغاز کنند.این مراسم با قرائت دعا، مرثیه و ذکر مصیبت آغاز میشود و سپس 14 چادر رنگی به نیت چهارده معصوم(ع) بر روی عماری نصب میشود.
پس از آن، 12 آینه در پیشانی عماری قرار میگیرد؛ آینههایی که نماد نور، هدایت و حضور دوازده امام شیعه هستند. در پایان نیز پارچهای سیاه از جنس حریر بر تمام چادرهای رنگین کشیده میشود؛ نمادی از عزای حضرت سیدالشهدا(ع) که همه رنگها را در ماتم عاشورا فرو میبرد.
از ششم محرم، عماری وارد متن آیینهای عزاداری بشرویه میشود. هیئت سادات حسینی، این هودج نمادین را از سرای سرکه به حسینیه حاج علیاشرف منتقل میکند تا در مراسم مشهور «حسین حسین» حضور داشته باشد. در باور مردم، حضور عماری به منزله حضور معنوی حضرت زهرا(س) و اهل بیت(ع) در میان عزاداران است. پس از پایان هر شب مراسم، عماری دوباره با نوای ممتد «حسین حسین» به محل نگهداری خود بازگردانده میشود.
یکی از تأثیرگذارترین بخشهای این آیین، پایان شب عاشوراست.در این شب، بانوان خادم تمام پارچههای رنگی را از روی عماری برمیدارند و تنها پارچه سیاه بر آن باقی میماند.این تغییر، نماد پایان واقعه عاشورا و آغاز دوران اسارت اهل بیت(ع) و اوج اندوه حضرت زهرا(س) است، اما عزاداری در بشرویه با پایان عاشورا خاتمه نمییابد. تا پایان ماه صفر، در تمامی جمعهها، بانوان عماری را در فضای سرای سرکه به گردش درمیآورند تا استمرار اندوه خاندان پیامبر(ص) را به نمایش بگذارند.
زیبایی عماری تنها در پارچهها و تزئینات آن خلاصه نمیشود.اسکلت این سازه نیز حامل پیام است. زاویه خمیده قسمت فوقانی عماری، نمادی از قامت خمیده حضرت زهرا(س) در مصیبت شهادت فرزندش امام حسین(ع) است؛ نمادی که هنر بومی را با عمیقترین مفاهیم اعتقادی درهم آمیخته است.
کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند عماری تنها یک آیین عزاداری نیست، بلکه نمونهای کمنظیر از نمادپردازی مذهبی در فرهنگ ایرانی است.ترکیب رنگها، تعداد پارچهها، آینهها، حضور بانوان، شیوه حرکت عماری، زمان ورود و خروج آن از حسینیه و حتی محل نگهداری آن، همگی دارای معنا و فلسفه مشخص هستند. همین ویژگی باعث شده این آیین علاوه بر ارزش مذهبی، از منظر مردمشناسی، جامعهشناسی، هنرهای آیینی و میراث فرهنگی نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.
با توجه به اهمیت فرهنگی و تاریخی این آیین، مراسم «عماری» در تاریخ 29 بهمن 1398 با شماره 2063 در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسید. ثبت ملی این آیین، علاوه بر صیانت از یکی از ارزشمندترین میراثهای عاشورایی ایران، زمینه معرفی هرچه بیشتر بشرویه به عنوان یکی از قطبهای آیینهای مذهبی کشور را فراهم کرده است.
محرم در بشرویه تنها با نوحه و عزاداری معنا پیدا نمیکند؛ اینجا هر آیین، روایتی زنده از تاریخ، ایمان و هنر است.«عماری» یادآور پیوند آسمان و زمین در سوگ عاشوراست؛ آیینی که بانوان، حافظان اصلی آن هستند و نسل به نسل، با همان ظرافت و اصالت گذشته، آن را به آیندگان سپردهاند.
در روزگاری که بسیاری از سنتهای کهن در هیاهوی زندگی مدرن رنگ باختهاند، عماری بشرویه همچنان استوار ایستاده است؛ هودجی که نه تنها نماد سوگ حضرت زهرا(س)، بلکه روایتگر هویت دینی، فرهنگی و تاریخی مردمانی است که عشق به اهلبیت(ع) را در قالب آیینی بیبدیل به نمایش گذاشتهاند.
نوشته و خبر نگار : مهدیه حسن پور دبیر سرویس فرهنگی و هنری و ا.حسن پور
