عباس سارانی، مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی در تشریح آخرین وضعیت منابع آب استان اعلام کرده است در حالی که میانگین برداشت از منابع آب تجدیدپذیر در دنیا حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد است، این میزان در خراسان جنوبی تقریباً به ۱۰۰ درصد رسیده و حتی بخشی از ذخایر راهبردی آبخوانها نیز مورد استفاده قرار گرفته است.
وی همچنین هشدار داده است که احیا و تجدید برخی از این منابع به دههها و حتی سدهها زمان نیاز دارد؛ موضوعی که نشان میدهد جبران کسری آبخوانها را نمیتوان تنها به افزایش بارندگی در یک یا چند سال گره زد.
بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی، میزان بارندگی استان در سال آبی جاری به حدود ۱۵۰ میلیمتر رسیده و نسبت به سال قبل افزایش داشته است. با این حال، افزایش بارندگی به معنای جبران کسری انباشته منابع زیرزمینی نیست.
افت منابع زیرزمینی خراسان جنوبی حاصل یک یا دو سال کمبارشی نیست و استمرار خشکسالی در کنار برداشت از آبخوانها طی سالهای متوالی، شرایطی ایجاد کرده است که حتی سالهای نسبتاً پربارش نیز قادر نیستند در مدت کوتاهی آن را جبران کنند.
کشاورزی یکی از اصلیترین مصرفکنندگان آب در خراسان جنوبی است و به همین دلیل بخش مهمی از برنامه احیا و تعادلبخشی آبخوانها به کاهش مصرف در این بخش اختصاص دارد.
سارانی اعلام کرده است در چارچوب طرح احیا و تعادلبخشی و برنامه هفتم پیشرفت، کاهش برداشت از منابع آب در یک برنامه پنجساله دنبال میشود تا میزان مصرف حداکثر به ۷۵ درصد منابع آب تجدیدپذیر برسد.
به گزارش خبر و هنر خراسان جنوبی بر اساس اعلام وی، تاکنون ۱۶ درصد کاهش مصرف در بخش کشاورزی محقق شده و برنامه کاهش برداشت در سالهای آینده نیز ادامه خواهد داشت.
اصلاح الگوی کشت، افزایش بهرهوری، توسعه روشهای نوین آبیاری و کنترل برداشت از چاهها از مهمترین ابزارهایی است که میتواند فشار بر منابع زیرزمینی استان را کاهش دهد.
تصویر نگرانکنندهتر زمانی شکل میگیرد که میزان برداشت واقعی با ظرفیت مجاز منابع زیرزمینی مقایسه شود. حجتالاسلام محمد جعفر عبداللهی، رئیس کل دادگستری خراسان جنوبی پیشتر اعلام کرد ظرفیت مجاز برداشت از منابع آب زیرزمینی استان سالانه حدود ۳۴۶ میلیون مترمکعب است، در حالی که میزان برداشت به بیش از ۵۳۰ میلیون مترمکعب رسیده است. مقایسه این دو عدد از اختلافی حدود ۱۸۴ میلیون مترمکعب حکایت دارد؛ رقمی که ابعاد فشار بر منابع زیرزمینی استان را ملموستر میکند.
پیامد برداشت بیش از ظرفیت از سفرههای زیرزمینی تنها کاهش آب چاهها نیست. افت مستمر سطح آب میتواند به فشرده شدن لایههای زمین و در نهایت فرونشست منجر شود؛ پدیدهای که در صورت استمرار میتواند اراضی کشاورزی، راهها، خطوط انتقال و دیگر زیرساختها را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
گزارشهای منتشرشده از وضعیت منابع آبی خراسان جنوبی نیز از مشاهده نشانههای فرونشست در بخشهایی از استان حکایت دارد و برداشت بیش از حد از منابع زیرزمینی از عوامل اصلی تشدید این پدیده محسوب میشود.
در کنار هشدارها درباره وضعیت منابع زیرزمینی، اجرای طرحهای زیرساختی نیز در استان دنبال میشود. عباس سارانی از افزایش سهبرابری جذب اعتبارات عمرانی حوزه آب خبر داده و تأمین پایدار آب شرب را از اولویتهای استان اعلام کرده است.
طرحهای تأمین و انتقال آب در نقاط مختلف استان نیز با هدف افزایش پایداری آب شرب در حال اجراست؛ با این حال افزایش منابع مالی و اجرای پروژههای جدید تنها یک سوی معادله آب است و سوی دیگر آن به مدیریت مصرف بازمیگردد.
کشاورزی، معدن، صنعت، مسکن و توسعه شهرها همگی به آب وابستهاند و همین مسئله، منابع آبی را به یکی از تعیینکنندهترین متغیرهای آینده خراسان جنوبی تبدیل کرده است.
وقتی ۹۵ درصد نیاز آبی استان از منابع زیرزمینی تأمین میشود و میزان استفاده از منابع تجدیدپذیر به مرز ۱۰۰ درصد رسیده است، برنامهریزی توسعه دیگر نمیتواند جدا از ظرفیت آبی مناطق انجام شود. افزایش بارندگی یک سال ممکن است بخشی از روانآبها و منابع سطحی را تقویت کند، اما کسری انباشته آبخوانها را یکشبه جبران نخواهد کرد.
اصلاح الگوی کشت، افزایش بهرهوری آب، استفاده از پساب و آبهای غیرمتعارف، بازچرخانی آب در صنعت و جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز، مجموعه اقداماتی است که آینده منابع آب استان به اجرای آنها وابسته شده است.
اعداد منتشرشده از سوی متولیان آب یک هشدار روشن دارند؛ مسئله خراسان جنوبی دیگر تنها «کمبود بارندگی» نیست. ۵۳۰ میلیون مترمکعب برداشت در برابر ظرفیت ۳۴۶ میلیون مترمکعبی، یعنی حساب دخلوخرج آب استان نمیخواند؛ حسابی که اگر امروز متعادل نشود، بدهی آن به نسلهای آینده منتقل خواهد شد.
نویسنده ،خبرنگار و سردبیر: ا .حسن پور
